– त्रिचन्द्र प्रतीक्षा
नेपाली समाजमा नागलाई पूजा गर्ने चलन परापूर्वकालदेखि चलिआएको छ । नेपाली संस्कृतिमा मानिसको मात्र होइन, पशुपक्षी आदि जीवजन्तुहरुको पनि सह–अस्तित्व स्वीकार गरिन्छ । हरेक वर्षको साउन शुक्लपक्ष पञ्चमीलाई हिन्दू धर्मालम्बीहरुले नागपञ्चमीको रुपमा नागको प्रतिविम्ब (चित्र)लाई भित्तामा टाँसेर पूजा गर्ने गर्दछौँ, नागलाई पानी र वर्षाका देवताका रुपमा मानिन्छ । समयमा वर्षा होस् र बाढीबाट जनधनको हानि नहोस् भन्ने हेतुले नागको पूजा गरिन्छ । नागपञ्चमी मनाउनु हाम्रो जस्तो कृषिप्रधान देशका लागि सकारात्मक पक्ष पनि हो ।
नागका अष्टकुल अर्थात् अनन्त, बासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख नागको चित्र टाँस्नाले त्यस्तो घरमा चट्याङ नपर्ने, आगो, सर्पको भय र विपत्ति हुँदैन भन्ने जनविश्वास रहिआएको पाइन्छ ।
पौराणिक कथनअनुसार नागपूजाको सुरुवात कसरी भयो भन्ने सम्बन्धमा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरुमा लेखिएका आधार मान्दा राजा परीक्षितका छोरा जन्मेजयले गरेको सर्प यज्ञ रोक्नलाई तक्षक नागकै भानिज आस्तिक (जरत्कारु र मनासादेवी सुपुत्र)ले अनुरोध गरेपछि सर्प यज्ञ रोकियो र सम्पूर्ण नागहरुको उद्धार भएको दिन श्रावण शुक्ल पञ्चमीको दिन भएकाले यो दिनदेखि नै नागपञ्चमी पर्व मनाउन थालिएको कुरा धेरै पुराणहरुमा उल्लेख भएको पाइन्छ ।
पौराणिक साहित्यहरुमा नागजातिको सन्दर्भमा व्यापक परिचर्चा परेको छ । शेषनागले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई धारण गरेको र भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शेष शै®यामा शयन गरेको कथन छ । भगवान् शिवजीले नागपूजा देवताहरुको लागि पनि दुर्लभ पूजा भन्नुहुन्छ । यमुना नदीमा बसेर कालीनागले जल विषाक्त बनाएको र भगवान् श्रीकृष्णले काली नागलाई दमन गरेको हरिवंश पुराणमा उल्लेख छ ।
अन्य पुराणहरुमा पनि नागपूजाको विशेष उल्लेख गरिएको पाइन्छ । ‘नारद पुराण’ अनुसार नागपञ्चमीका दिन नागपूजा र नागहरुलाई दूध पान गराउनाले सर्पदंशबाट असामयिक मृत्युबाट बचाउ हुन्छ । ‘भविष्य पुराण’ मा पनि नागहरुको पूजाअर्चना गरी पर्यावरणलाई सन्तुलित राख्नुपर्ने कुराको चर्चा पाइन्छ भने ‘गरुड पुराण’मा समेत पूजा गर्नाले सुख समृद्धि वृद्धि हुने भनिएको छ ।
 |
| त्रिचन्द्र प्रतीक्षा |
यस्तै नागपञ्चमीका दिन ललितपुर धापाखेलको नागदहमा पनि ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ । एक लोक आख्यानअनुसार १६ वर्षीया किराँती युवती कुरुप भएकै कारण आफ्नो लोग्नेले छोडेका थिए । बरु यस्तो कुरुप अनुहार लिएर जिउनु भन्दा मर्नु नै निको ठानेर नागदहमा डुबेर मर्न लागेकी थिइन । सोही स्थानमा शिकार खेल्दै गरेको युवा किराँतले देखेर डुबेको युवतीलाई निकाल्दा सुन्दरीको रुपमा परिवर्तन भए । सो दिन नागपञ्चमी परेको हुनाले युवतीले नागदहको महत्व र महिमा बुझिन् । नागपञ्चमी दिन दहमा पूजा गर्न थलिन् । यही क्रमको निरन्तरताले आज मेला भर्न थालेको भनाइ रहेको पाइन्छ ।
भक्तपुरका बासिन्दाहरु सिद्धपोखरीमा गएर नागपञ्चमी भव्यरुपमा मनाउने गरिन्छ । एक लोक आख्यानअनुसार ठिमीका जना व्यापारी र तान्त्रिक साथी सिद्धपोखरीमा बसेर नागको बारेमा कुराकानी गरिरहेका थिए । सो कुरा नागले सुनेर रिसाउँदै तान्त्रिकलाई पोखरीभित्र आएर झगडा गर्न बोलाए । तान्त्रिक पनि के कम थियो र आफ्नो साथीलाई एक मुट्ठी चामलमा मन्त्र फुकेर दिंदै भने ‘‘म पोखरीबाट निस्कने बेलामा नागको स्वरुपमा आउँछु र यो चामलले मलाई हिर्काउनु ।’’ तान्त्रिक पोखरीभित्र गई नागलाई मारेर निस्कँदा साथीले चामलले हिर्काउनु पर्नेमा डरलाग्दो नागको स्वरुप देखेर तिनी ठिमीतिरै भाग्यो । यता तान्त्रिक साथी मान्छेको स्वरुपमा आउन नसकेर नागकै रुपमा सोही सिद्धपोखरीमा गएर बस्यो । भनिन्छ आजसम्म पनि ठिमीका मानिसहरु डराएर उक्त सिद्धपोखरीमा जाँदैनन् र भक्तपुरबासीहरु सो तान्त्रिकव्यक्ति आजसम्म पनि नागकै रुपमा रहेको जनविश्वास गरिन्छ । नागपञ्चमीमा सो पोखरीमा गएर पूजाआजा गर्ने गर्दछन् ।
